© 2017 г.

rasulebze@mail.ru

Телефоны:

Администратор: +7 (928) 955-66-11

Автор:                  +7 (928) 955-66-88

                                                 -Россия

Къысхаракъ Яхьяны джашау джолу

 Каппушланы Асланбекни уланы Яхья мубарек, Уллу Аллах рахмат этсин анга да, аны ата-анасына да, Къарачайда бир сансыз элчикде, эски Джёгетейде 1905-чи джыл тууады. Анасы эртде огъуна ауушуб, ол ёксюзлюк сынайды. Ол джаш болса да хар затны джаратхан бир Ие болгъанын ангылаб, Аны джолуна кесин салыр муратлы болады. Джер юсюнде тюз джол къуру, Уллу Аллах кёргюзген джол болгъанын ангылайды. Сора динни юренирге, аны толу ангыларгъа талпыб, таукел этиб, араб тилни окъургъа юйюнден джанлаб кетиб Малкъарда Кёнделен деген элде джарашады. Сыйлы Аллах анга терен фахму бериб, окъуу анга къыйын тиймейди. Фахмулу сохта болады да, тенглерин барын озады. Тынч, огъурлу, джумушакъ, ариу къылыкълары бла устазына кесин сюйдюреди. Окъууун бошагъандан сора да, кетиб къалмай, аны имамгъа теджеб, алайда межгитде имам болуб бир кесек заман ишлейди. Алай болса да узаймай кетерге керек болады. Кърал динчилени къолгъа алыб джоюб тебрерни аллы бла, джангур къоркъууун джел этер, деб башлай тургъандыла, алкъынчы джоюу башланмаса да. Сора кърал джанындан тамада къауум, имамчылыкъ этгенни къоймаса, тутулурун билдиредиле. Ол да иш аманнга кетерин ангылаб, алайын къоюб, джыйырманчы джылланы аягъы сюрем, къайытыб юйюне келеди. Яхьяны атасы ол окъууну бошаб келгенине, адетдеча, къурманлыкъ этиб хоншу-тийрени джыяды. Къурманлыкъ бошалыб, адамла чачыла тебреген заманда, алайда къууанчда болгъан, большевикле келгинчи Джёгетейде старшина болуб ишлеб тургъан, Орусланы Таугерий деб бир акъыллы адам Яхьяны бир джанына алыб: "Яхья, сиз мени чакъыргъан да этмеген эдигиз, алай болса да мени сеннге бир айтырым болуб келгенме. Айтырым олду: энди сен окъууну бошаб келдинг, Аллаx бетджарыкълы этсин! Былай бу дунияны келе тургъан халын кёресе – бек сакъ бол. Сеннге ким не сорса да: "Мен кёб окъумагъанма, билмейме,– деб, тур. Кими сени сынаб сорур; кими сенден бир джукъ эшитсем, бир джукъ ангыласам деб сорур; кими да тил этерге сорур", – дейди. Аны ол сёзлери джюрегиме, мухур басханча, сингиб къалгъан эдиле дей эди. Ары дери кесим да, 1919 джыл араб харифле бла  татар тилде чыкъгъан бир китабчыкъда аны юсюнден окъугъан эдим да, дин ючюн кюрешиу алкъа башланмаса да, къралгъа ышанмай эдим.

 Анда былай джазылыб эди:

"Бизни юч джауубуз барды; Биринчиси – патчахлыкъ; экинчиси – мюлк иелери; ючюнчюсю да – дин башчыла. Ол юч джауубузну къурутмай, биз муратыбызгъа джетерик тюлбюз",– деб. Аны окъугъанымдан сора муратларын ангылагъан эдим да, къралгъа ышанмай эдим, дей эди.

Алай бла Яхья кеси да ангылаб, Таугерий юретгенча да турургъа кюрешиб, Уллу Аллахны болушлугъу бла, афендиле джойдурулгъан кёзюуде, ол тутулмайын къалады.

Алай болса да Герман къазауат къайгъыдан а къутулмайды. Аны аскерге аладыла, ол анда инджиуле кёрюр керекли къалмайды. Анда ачлыкъ да сынагъан хапар айта эди. Бир сейир хапарны да айтыучан эди.

Бир джолда, Украинада бизни строй бла тизиб, алыб бара тура эдиле. Хар ким арыгъан да этиб, ач да болуб, кючден аякъларын сюйрей бара эдиле. Украин къатынла джазыкъсыныб ата болур эдиле, келтириб ётмекле атыучан эдиле. Анга хар ким чабышыб, джыртышыб, сора къайсы онглу болса, ол ала эди да кете эди. Сора мен да ачдан онгсуз болуб, Къуранда Уллу Аллахны бир сёзю эсиме тюшюб «сен Аллахынга таянсанг, Ол, сен умут этмеген джерден сеннге рысхы берир» деген аятны ичимден окъуй бара тургъанлай, топ деб келиб, кёкюрегиме бир зат тийди — ол а бир уллу ётмек. Тёрт джанымдан чабышдыла, алай болса да мен аладан онглу эдим да, хорлатмадым, кёкюрегиме къысыб бермедим.

Къазауат бошалгъандан сора, Къарачайны ызындан Орта Азиягъа барады. Анда Къыргъызстанда Талас деген шахарда ахлулары болгъан джерге барыб алайда орналады. Ары дери ол Кавказда да бир юйлениб, ол да ауушуб къалгъан хапар айта эди. Сора анда экинчи да бир юйдегили болады. Алай болса да насыбы тутмайды, 4 сабийи  бла юйбийчеси ауушады.  Алай бла ёксюзлюк, кёчгюнчюлюк, ёлюм, ёксюз асрагъан къыйынлыкъладан озмай, миллети кёрген къыйынлыкъланы артыгъы бла кёреди.

Алай а не болса да бир кёзюуде да дининден таймайды. Диннге, Аллахха къаршчы чыкъгъан кърал, динчилени къурутуб кюрешгенча, дин китабланы да къурутуб кюреше эди. Сора дининги юренирча, джангы китаб табхан къой эсенг, эски китаб да табылмай эди. Анда-мында ала эслемей къалгъан сан бир зат болмаса. Джангыны уа, къараб кёрлюк да тюл эдинг. Ол  себебден адамла джауну къолуна тюшмей, анда-мында букъдурулуб къалгъан бир эски китаб табханларын хайырланыргъа кюреше эдиле. Яхьяны да, неси бар эсе да, Кавказда къалыб кетиб, андан-мындан табханын джыйыб, анда бир бёлек китаб къурашдырыб, ала бла ишлерге кюреше эди.

Кавказгъа къайытыб келгеникде, Гитче Къарачай районда Абукъабакъ деб бир элчикни къыйырына къыстырылыб, алайгъа орналгъан эди.

Алайда джашыртын бир бёлек сохтаны да окъута эди. Кърал джанындан а, биягъы къоркъуу къурумай эди. Кёб окъугъан бла кёзлери азыб, кёзлюкле бла да кёрмей башлагъанында, аланы юсюне да уллу кёргюзюучю мияланы тутуб окъуй кёз тамырларын къурутуб, къарау сокъур болады. Аны ючюн да бузмай сохталарын окъутханлай турады.

Маджал ангылагъан афендилени, хазна къоймай, кърал артларына чыкъгъан эди, Аллах джазыкъсыннган Яхья мубарекча, сан бири болмаса. Ит болмагъан джерде тюлкю юрюр деген кибик,  джахилле алгъа чыгъаргъа кюреше эдиле. Джалгъан афенди къауум Уллу Аллахны сыйлы динин тюрлендириб, кеслерине джараулу этиб, аны ашаугъа буруб тургъанларына, ёмюрю джюреги къыйнала кетди. Аны хакъында араб тилде да, ана тилинде да талай назму джазгъанды. Джахил динчилени аны бла даулашыб, джюрегине джарсыу бергенлерин назмуларында эслериксе. Кёзлери сокъур болгъунчу дери, хаман окъуб кюрешиб туруучан эди. Артда кёзлери кёрмей, джаны кибик багъалатыб тургъан китабларын да окъуялмай тебрегенинде, бош туралмай, дин назмула этерге кюреше эди. Алай а кёрмегени себебли, назмуланы акъылында джарашдыра туруб, сора мен барсам, эсинде къалгъанын меннге джаздыра эди. Талайла да этеме, алай а эсимде туталмайма, кёбюсюн унутуб къояма, деучен эди. Кеси джазалгъан болса, назмулары мындан талайгъа кёб болур эдиле.

            Дуния джашауу къыйын болса да, ол дунияны сан этмей эди. Аны эм бек къыйналгъан заты, динни къуруб, миллети да бузулуб  баргъаны эди. Туруб миллетин диннге чакъырыр мадары болмагъаны эди. Хаман сагъышы, къайгъысы ол эди. Ол затха бек къыйнала кетди. Бу дунияда аны термилгени халкъын, къоркъмай диннге чакъырыргъа, тюз джолгъа тюзетирге, хакъ динни ангылатыргъа – къуру ол эди. Алай а ол насыбха джеталмай,  диннге джумушакълыкъ келе тебрер заманнга кёб да къалмай, ол 1986 джыл ауушду, Уллу Аллаx рахмат этсин! Бир кесек джашагъан болса, кёрюб къояргъа боллукъ эди. Алай а, Сыйлы Аллахны буйругъу алай болур эди.

(Эбзеланы Абу-Юсуф хаджи)

 

БАГЪАЛЫ УСТАЗЫМА.

 

Эй, мубарек устазым,  джылла была къарагъан,

Кёзюу джете келеди, сен термилиб сакълагъан!

 

Бир кесекни джашасанг, кёрлюк болуренг сен да,

Термилгенинги кёрсенг, бир къууанырем мен да.

 

Сен кёрмейин кетдинг деб, иги къууаналмайма.

Хаман эсиме тюшюб, унутуб болалмайма.

 

Кёзюмден чырт кетмейди, блай баргъанлай соруучунг:

"Джангы не эштесиз?" – деб, хапар излеб туруучунг.

 

Бир ашхылыкъны сакълаб, аллына къарай кетдинг.

Арабча, бизнича да кёб тилекле да этдинг.

 

Бош тилеген болмазенг, Аллах къабыл этгенди.

Кесинг кёралмасанг да, энди бизге джетгенди.

 

Дагъыда сени кибик кёбле тилек салгъанла,

Муратха джеталмайын, кёбю ёлюб къалгъанла.

 

Кёб адамла термиле, дыгаласлары къурмай,

Кетгендиле ахсына, муратлары да толмай.

 

Отну гюрюлдеб джаннган къыйын кёзюуге келдинг,

Хаман басдыра, къоркъа, бир тынчлыкъ табмай кетдинг.

 

Къоркъууну юч тюрлюсюн сен сынадынг дунияда,

Бири коммунистледен, бири тилчи адамла.

 

Ючюнчю бидгъачыла, саналгъан муслиманнга,

Кеслерича болмаса, тынгламадыла санга.

 

Сёлешеенг бек эслеб, ала санга келселе,

Кючден джууаб береенг, ала соруу берселе.

 

Артдан алай айтыученг, сормайла шариатдан,

Ала соргъан къуб-къуру адет была бидгъатдан".

 

Келгенлеге, къоркъмайын, эркин джууаб этмединг.

Энди болса айтыренг, бу кёзюуге джетмединг.

 

Тюрмеден чыкъмагъанлай, ёмюрюнгю ашырдынг,

Билиминги къоркъуудан, мадар болмай, джашырдынг.

 

Сен джашырдынг эсе да, мен къоркъмайын айтама,

Ол сен къоркъгъан къауумгъа кёл кенгдириб къайтама.

 

Сен айтыучу затланы, Аллаx айтса, бузмазма,

Къуран, хадис айтхандан башха затха таймазма.

 

Кёзюме алай кёрюнед къараб тургъанча меннге,

Къаллай джолну барыр деб, борчум болгъанча сеннге.

 

Мени уят тутады, сау заманыча болуб,

Ол аллымда тургъанча, джууашлыкъ была толуб.

 

Меннге джумшакъ къарайды, бир умуту болгъанча,

Кеси дуниядан кетиб, меннге аманат къойгъанча.

 

Мени сынай болурму, тюз джолда турлукъмуд, деб,

Динсизлик бидгъаланы бу кери урлукъмуд, деб.

 

Мен да ниет этгенме ол джолдан джанламазгъа,

Сен айтхан джолну тутуб, кертиге чарламазгъа.

 

Олду мени тилегим мен джашагъан ёмюрге,

Ёлгюнчю да кюрешиб, андан таймай ёлюрге.

 

Билиб джукъну мен бузмам, джангылсам, сен кечерсе.

Терс этген затларыма сен разылыкъ берирсе.

 

Къыямат Кюн тюбешсек, бетим уялмай къалырмы?

"Аманатны толтурдунг" – деб, нёгерге алырмы?

 

Я Аллаxым, насыб эт разылашыб тюберге.

Ол да, мен да бир болуб, Сен да бизни сюерге.

 

Гюнахланы сен кечиб, рахматынгы эт, Аллаx,

Тюз джолунгу Сен бериб, аджашдырмай элт, Аллаx.

 

*  *  *

 

Сен билимни алгъанса, кесинг тирилик этиб,

Эркинликсиз юйюнгден, акъырын джанлаб кетиб.

 

Отну джаныб башлагъан кёзюучюкде кюрешдинг.

Аны билгенден сора бек джашырыргъа кёчдюнг.

 

Алайсыз джол болмазед, сен аны англагъанса.

Кесинги ариу сакълаб, тутулмайын къалгъанса.

 

Бир Аллаxны джолундан не азчыкъ да таймадынг.

Сени нёгерлерингча, джамбаш болуб къалмадынг.

 

Кёбле динлерин ташлаб, джашаугъа келишгенле.

Джангы джашауну башлаб, дуниячюн эришгенле.

 

Муратлары болгъанды тутулмайын къалыргъа,

Кърал ишчиле болуб, ышангылыкъ алыргъа.

 

Сора аланы Аллаx оноуларын ойгъанды,

Ала бузгъанларында, сакъламайын къойгъанды.

 

Алай была тюшгенле ала джауну къолуна,

Уллукёллюлюк этиб, Бир Аллаxны джолуна.

 

Андан сау къайытханла артда джолгъа келдиле,

Сокъураныб, джангыдан ала диннге кирдиле.

 

Хауалары бузулуб, алада сый болмады,

Джангыдан къайтсала да, бурунча сый толмады.

 

Сыйынгы бек сакъладынг, эм аллындан сен башлаб,

Заманнга алданмадынг, сен да кесинги бошлаб.

 

Сыйынг да эм гъылмунг да джарашыб бир-бирине

Бу дуниядан тюрленмей, кетдинг керти джеринге.

 

Джашауунгу ашырдынг, кюн кибик сен джарытыб,

Сюймегенле болмаса, халкъынг бары джаратыб.

 

Сюймегенле, джахилле тюрлю затла айтдыла,

Эки кёзюнгю кёрюб, сокъур болгъанын ала.

 

Билимин элге айтмай, джашыргъанычюн болгъанд,

Уллу Аллаx анычюн кёз чыракъларын алгъанд.

 

Кёб артыкъ сёлешгенле, Аллаxха оноу этиб,

Ташаланы билгенча, бек уллулукъгъа джетиб.

 

Эм къоркъуулу заманда къысдыла ала аны.

Аны таргъа тыйдыла, къыйналды аны джаны.

                           

Ауаз айтсын дедиле, заманнга тынгламайын,

Дунияны халын кёрюб, андан джукъ англамайын.

 

Ала билген бидгъа эд, хакъны излемей элле:

Тюзюн айт сен бизге, – деб, аны тилемей элле.

 

Хаман бидгъаны соруб, башын аурута элле,

Ол анга бек зор тийиб, аны арыта элле.

 

Аны билмейме десе, джашырады дей элле,

Айтханын джаратмайын, къайытыб кете элле.

 

Бир-бирлерине айтыб, джая элле хапарны.

Таргъа тыйыб тохталла, англамайын мадарны.

 

Ала келиб сорсала ышанмаед бирине,

Заман алай болгъанед, бек сакъ эди тилине.

 

Хакъдан ол бир зат айтса, эштирлери келмей эд.

Ол кертиге болмаса, башхагъа эс бёлмей эд.

 

Къурандан эм хадисден, ол бир бегим табмаса,

Джюреги да къанмаед, ол ала бла айтмаса.

 

Айыб салдыла ала, анга бу халли болуб,

Кёралмагъанлай кетди, аны мураты толуб.

 

Аны терслеген къауум, келсин айтмайым энди,

Болмасам да аныча мен кёб билген афенди.

 

Тарлыкъда къысыучула, эркинликге чыгъабыз,

Аллаx айтса, узаймай, джауланы да джыгъабыз.

 

Ол айтыучу ауазны мен барысын билеме,

Джашырмайын айтама, келигиз, деб, тилейме.

 

Клублада джыйылыб, биз ауазла айтабыз.

Бир джерин да джашырмай, толу айтыб къайтабыз.

 

Ол сёзчю къатынладан мен бирин да кёрмейме,

Ауазны кюсегенле, нек келмейле, билмейме.

 

Нек къачасыз ауаздан, биз хакъны айтханлыкъгъа,

Алдауукъну биз къоюб, тюз диннге къайтханлыкъгъа.

 

Халкъны алдамы дейсиз, айтыб ётюрюклени,

Энди боллукъ болурму, джаргъансыз джюреклени.

 

Халкъны къатышдыргъансыз кёб керексиз зат была,

Миллетни алдагъанасыз, муслиманлыкъ ат была.

 

Энди болду, келигиз, биз тюзюне къайтайыкъ,

Дин буюргъан затланы адамлагъа айтайыкъ!

 

Энтда алдаб бармайыкъ, тубаннга ийиб халкъны,

Келигиз, деб тилейме, айтайыкъ къуру хакъны!

 

Я Аллаxым, тилейме,  бир болуш деб халкъыма!"

Тюзню англаб, къайтыргъа, Сен буюргъан хакъынга!

 

Хар ким кесича бармай, соруб, билиб этерлей,

Джахилликни биз хорлаб, тюз джолунгда кетерлей!